Het licht kan uit: lichtvervuiling aan de kade

Afgelopen zaterdag was het de Nacht van de Nacht. Voor de 22e keer doofden honderden bedrijven en gemeenten hun verlichting. Het is een symbolische actie, maar het probleem is groot. Nederland is in de afgelopen honderd jaar 125 keer lichter geworden. Vanuit de ruimte licht ons land bijna volledig op.

Eén nacht licht uit is mooi. Maar jouw schip ligt er niet één nacht. Het ligt er honderden nachten per jaar. Aan een stadskade, bij een sluis of op een rustige plek langs de rivier. Met verlichte dekken, salons, hutten en vaak een verlichte scheepsnaam.

Waarom het nu speelt

Het is najaar, en dus trekseizoen. Vogelbescherming Nederland waarschuwde vorige week dat tijdens de trek jaarlijks miljoenen vogels verstoord raken door kunstlicht. Ook buiten de trek slapen vogels in verlichte gebieden minder.

Gemeenten en provincies nemen lichtvervuiling steeds serieuzer. Ze werken met donkertebeleid en stellen eisen aan verlichting in en rond natuurgebieden. Voor schepen bestaat zo’n kader nog niet. Maar wie aanmeert naast een Natura 2000-gebied, ligt in een omgeving waar iedereen aan land al strengere regels heeft. Dat verschil gaat opvallen.

Water is extra gevoelig

Rivieren en kanalen zijn snelwegen voor nachtdieren. Vleermuizen jagen boven het water en vliegen elke nacht dezelfde route. De meervleermuis is daarbij erg lichtschuw. Nederland heeft voor deze soort een grote internationale verantwoordelijkheid.

In een veldexperiment van de Zoogdiervereniging en Altenburg & Wymenga zette men een felle lamp langs een vaste vliegroute. Het resultaat: 60 procent minder jaaggeluiden. Bijna alle vleermuizen die recht op het licht afvlogen, keerden om. Maar ze verlieten hun route niet. Een verlicht schip op zo’n route is dus geen hindernis waar ze omheen gaan. Ze moeten erdoorheen.

Ook insecten lijden eronder. Veel waterinsecten komen massaal tegelijk boven uit de rivierbodem, vaak rond zonsondergang. De schoraas, een eendagsvlieg die in 1937 in Nederland uitstierf, is inmiddels terug in de Nederrijn. Zulke zwermen vliegen op lampen af. Een insect dat rond je dekverlichting cirkelt, legt geen eitjes. En het valt weg als voedsel voor vissen, vogels en vleermuizen.

Wat zeggen de regels?

Navigatieverlichting is verplicht en blijft aan. Het Binnenvaartpolitiereglement en het Rijnvaartpolitiereglement schrijven precies voor welke lichten je voert, varend én stilliggend.

Al het andere licht is aan jou. En daar zit de winst.

Zes tips voor minder licht aan boord

1. Richt dekverlichting naar beneden. Gebruik afgeschermde armaturen die alleen het loopvlak verlichten. Geen licht op de oever, het water of de lucht.
2. Kies warm licht. Natuur- en milieuorganisaties adviseren maximaal 2700 Kelvin. Koelwit ledlicht bevat veel blauw en trekt meer insecten aan. Vervang lampen bij de eerstvolgende onderhoudsbeurt.
3. Licht alleen als het nodig is. Zet bewegingssensoren of tijdschakelaars op het zonnedek, de gangboorden en de loopplank. Na het laatste gebruik gaat het licht vanzelf uit. Bijkomend voordeel: licht dat plotseling aanspringt, schrikt ongenode gasten vaak meer af dan een lamp die de hele nacht brandt.
4. Naam en sfeerverlichting uit na sluitingstijd. Een verlichte scheepsnaam heeft om drie uur ’s nachts geen functie.
5. Gordijnen dicht. Grote ramen verkopen goed, maar zijn ’s nachts een lichtbak. Spreek een vast tijdstip af voor de salon. Vraag gasten in de hutten om de gordijnen te sluiten. Zij slapen er zelf ook beter van.
6. Ken je ligplaatsen. Weet welke vaste aanlegplaatsen in of naast een natuurgebied liggen. Pas daar je lichtregime aan.

Minder licht betekent ook minder stroom. Verlichting loopt door als je stilligt. Elke kilowattuur die je bespaart, hoeft niet uit de generator, de accu of de walstroomkast te komen.

Maak het een gast-ervaring

Donker hoeft geen nadeel te zijn. Een sterrenhemel boven het zonnedek is aan wal steeds zeldzamer. Vertel gasten waarom het licht na tienen gedimd wordt. Een korte uitleg in de welkomstmap of tijdens het diner werkt vaak al.

Wat kun jij nu doen?

• Loop vanavond na sluitingstijd één rondje om je schip, vanaf de kade. Welk licht brandt er nog, en waarom?
• Maak een eenvoudig nachtregime: welke lampen gaan uit, om hoe laat, en wie doet dat? Zet het in de boordinstructies.
• Noteer bij je volgende lampenbestelling de lichtkleur: 2700 Kelvin of warmer.
• Check je vaste ligplaatsen op nabijgelegen natuurgebieden.

Het kost weinig en het bespaart stroom. Het ligt ook rustiger en wie weet geef je jouw gasten het zicht op een ongekend mooie sterrenhemel cadeau.

— BRONNEN —

• Nature Today / Vogelbescherming Nederland, Miljoenen trekvogels verstoord door lichtvervuiling: “Doe het licht uit waar het kan” (24 oktober 2026): https://www.naturetoday.com/nl/nl/nature-reports/message/?msg=35980
• Milieucentrum Utrecht, Licht uit tijdens de Nacht van de Nacht! (22 oktober 2026): https://mcu.nl/nieuws/licht-uit-tijdens-de-nacht-van-de-nacht/
• RTV Hattem, Onstuimige en overbelichte fietstocht over Netelhorst en H2O (27 oktober 2026): https://rtvhattem.nl/27/10/2026/onstuimige-en-soms-overbelichte-fietstocht-over-netelhorst-en-h2o
• Vroege Vogels, Bewijs van lichtverstoring vleermuizen (2008, onderzoek Altenburg & Wymenga en Zoogdiervereniging in Lutra): https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/artikelen/bewijs-van-lichtverstoring-vleermuizen
• Zoogdiervereniging, Pilot onderzoeksmethode gebruik waterwegen door meervleermuizen (2014): https://www.zoogdiervereniging.nl/sites/default/files/publications/2014.023%20Onderzoek%20naar%20nieuwe%20onderzoeksmethode%20gebruik%20bruggen%20door%20meervleermuizen%20DEF.pdf
• Vroege Vogels, Bijzondere zomersneeuw boven de Nederrijn (2022): https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/artikelen/bijzondere-zomersneeuw-boven-de-nederrijn
• CCR, Rijnvaartpolitiereglement (art. 3.07): https://www.ccr-zkr.org/files/documents/reglementRP/rp1nl_01122022feuillets.pdf
• Provincie Noord-Brabant, Actieplan lichtvervuiling 2024 t/m 2027: https://brabant.nl/publish/pages/13231/actieplan_lichtvervuiling_definitief_september_2024_.pdf